3 წთ კითხვა

ლაზური ტომები და კლანები

„თითოეულ ხეობას თავისი ხმა ჰქონდა, თითოეულ კლანს თავისი სიამაყე, მაგრამ ყველას ერთი და იგივე ზღვა და ერთი და იგივე მთები ჰქონდა.“

ლაზური საზოგადოება ისტორიულად ორგანიზებული იყო ტომობრივი და კლანური კუთვნილების გარშემო, რაც განსაზღვრავდა სოციალურ ურთიერთობებს, ტერიტორიულ საზღვრებს, ქორწინების წესებსა და ურთიერთვალდებულებებს. მიუხედავად იმისა, რომ მოდერნიზაციამ და ურბანიზაციამ მნიშვნელოვნად შეასუსტა ეს სტრუქტურები, ისინი კვლავ ლაზური იდენტობისა და კოლექტიური მეხსიერების მნიშვნელოვან ნაწილად რჩებიან, განსაკუთრებით ხანდაზმულ თაობებსა და სოფლის თემებში.

მთავარი ლაზური ქვეჯგუფები

ლაზები ტრადიციულად რამდენიმე ქვეჯგუფად იყოფიან, რომლებიც ძირითადად დიალექტისა და შავი ზღვის სანაპიროს გეოგრაფიული მდებარეობის მიხედვით განისაზღვრება. ეს დაყოფა ასახავს როგორც ენობრივ ვარიაციას, ასევე საუკუნეების განმავლობაში არსებულ განსხვავებულ დასახლების ფორმებს.

ხოპურები (ჰოპალები) ლაზების აღმოსავლეთით მდებარე ჯგუფია, რომელიც ართვინის პროვინციაში, ჰოფასა და ქემალფაშას გარშემოა კონცენტრირებული და საქართველოს საზღვრამდე ვრცელდება. მათი დიალექტი ყველაზე კონსერვატიულად ითვლება და პროტოზანის არქაულ ნიშნებს ინარჩუნებს. ხოპურები ისტორიულად უფრო მჭიდრო კონტაქტს ინარჩუნებენ საქართველოსთან და საზღვრის გადაღმა მცხოვრებ აჭარელ ლაზებთან.

ვიზურები (ასევე ცნობილი როგორც ვიცური ან არკაბული) ფინდიკლისა და არჰავის რეგიონებში ბინადრობენ. ეს ჯგუფი დიალექტზე საუბრობს, რომელიც აღმოსავლეთ ხოპურსა და დასავლურ ათინურ დიალექტებს იზიარებს. არჰაველი ლაზები ცნობილები არიან თავიანთი ძლიერი საზღვაო ტრადიციებითა და გამორჩეული ადგილობრივი წეს-ჩვეულებებით.

არდეშენურები (არტაშენულები) არდეშენისა და ჩამლიჰემშინის გარშემო ცხოვრობენ და ლაზურენოვან ერთ-ერთ უდიდეს მოსახლეობას ქმნიან. ამ რეგიონმა თურქეთის მრავალი გამოჩენილი ლაზი კულტურის მოღვაწე წარმოშვა, მათ შორის მუსიკოსები და მწერლები. აქაური ტრადიციული კლანური სტრუქტურა მჭიდრო კავშირში იყო ქაჩკარის მთებში მდებარე მაღალმთიან იაილასთან (ზაფხულის საძოვრები) ტერიტორიებთან.

ატინურები (პაზარურები) წარმოადგენენ ლაზების ყველაზე დასავლურ ჯგუფს, რომლებიც პაზარის (ისტორიულად ათინა) გარშემო არიან კონცენტრირებულნი. მათ დიალექტში თურქული ენის გავლენა უდიდეს გავლენას ახდენს, რაც დასავლეთით თურქულენოვან მოსახლეობასთან კონტაქტის უფრო ხანგრძლივ პერიოდს ასახავს. რიზესკენ, დასავლეთით მდებარე ლაზურენოვანმა თემებმა ენა ძირითადად დაკარგეს.

საგვარეულო სტრუქტურა

თითოეულ ქვეჯგუფში ლაზური საზოგადოება ორგანიზებული იყო გაფართოებულ ოჯახურ ქსელებად და კლანებად (ლაზურ ენაზე „ჯემა“ -ს უწოდებენ). ამ კლანებს, როგორც წესი, ჰყავდათ საერთო წინაპარი (რეალური ან მითოლოგიური), ტერიტორიული პრეტენზიები კონკრეტულ ხეობებსა და მაღალმთიან საძოვრებზე, ურთიერთდაცვის ვალდებულებები და მკაცრი ქორწინების წეს-ჩვეულებები. ეგზოგამია, საკუთარი კლანის გარეთ ქორწინების პრაქტიკა, გავრცელებული იყო და ოჯახებს შორის ალიანსების დამყარებას ემსახურებოდა.

ტრადიციულ ლაზურ თემებს უხუცესთა საბჭოები მართავდნენ, რომლებიც დავებს წყვეტდნენ, მართავდნენ კომუნალურ რესურსებს, როგორიცაა ტყეები, საძოვრები და წყლის უფლებები, და წარმოადგენდნენ თემს გარე ხელისუფლებასთან ურთიერთობებში. კომუნალური მმართველობის ეს სისტემა ოსმალეთის იმპერიის პერიოდამდეც შენარჩუნდა და მისი გამოძახილი დღესაც შეინიშნება სოფლის სოციალურ სტრუქტურებში.

თანამედროვე ტრანსფორმაციები

ტრადიციული ტომობრივი და კლანური სტრუქტურა მნიშვნელოვნად შესუსტდა ოსმალეთის ცენტრალიზაციის, რესპუბლიკური ნაციონალიზმის, სტამბოლსა და სხვა ქალაქებში მასობრივი ურბანიზაციისა და მოდერნიზაციის ზოგადი ძალების გამო. ამ ცვლილებების მიუხედავად, ლაზები, განსაკუთრებით სოფლად მცხოვრებლები და უფროსი თაობები, კვლავაც იდენტიფიკაციას ახდენენ თავიანთ ქვეჯგუფთან და ოჯახურ კლანთან. სტამბოლსა და გერმანიაში მცხოვრები ლაზების დიასპორა ხშირად აწყობს კულტურულ ასოციაციებს რეგიონალური ნიშნით (Ardeşenliler, Hopalılar), რითაც ინარჩუნებენ წინაპრების ტომობრივი სტრუქტურის თანამედროვე გამოძახილს.