4 წთ კითხვა
ვინ არიან ლაზები?
„დიდო მერჰაბა! ჩვენი ზღვა ჩვენი სარკეა, ჩვენი მთები ჩვენი ციხესიმაგრეა, ჩვენი ენა ჩვენი სულია.“
ლაზები (ლაზური: Lazepe) შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროს მკვიდრი ქართველური ეთნიკური ჯგუფია, რომლებიც ძირითადად ლაზისტანის სახელით ცნობილ ისტორიულ რეგიონში ცხოვრობენ. მათი სამშობლო დღევანდელი ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთის (რიზესა და ართვინის პროვინციები) და დასავლეთ საქართველოს მცირე ნაწილის (აჭარის რეგიონი, განსაკუთრებით სარფის სასაზღვრო სოფელი) აყვავებულ, მთიან სანაპირო ზოლზეა გადაჭიმული.
ლაზები ლაზურ ენაზე საუბრობენ, რომელიც სამხრეთ კავკასიური ენაა და ქართველურ ენათა ოჯახს მიეკუთვნება. ეს იგივე უძველესი ოჯახია, რომელშიც ქართული, მეგრული და სვანურიც შედის. ქართველური ენები მსოფლიოში არცერთ სხვა ცნობილ ენობრივ ოჯახს არ ენათესავება, რაც თითოეულ მათგანს, მათ შორის ლაზურსაც, ადამიანის ენობრივი მრავალფეროვნების გასაგებად განსაკუთრებულად ფასეულს ხდის.
კოლხეთიდან ლაზიკის სამეფომდე
ლაზების წარმოშობა უძველესი კოლხებიდან, ოქროს საწმისის მითოლოგიური ქვეყნის, კოლხეთის მკვიდრებიდან იღებს სათავეს. ჩვენი წელთაღრიცხვით I საუკუნისთვის უკვე გაჩნდა ლაზური პოლიტიკური ერთეული: ლაზიკის სამეფო (ქართულ წყაროებში ეგრისის სახელით ცნობილი), რომელიც თავისი აყვავების პერიოდში აკონტროლებდა უზარმაზარ ტერიტორიას თანამედროვე ტრაპიზონიდან აფხაზეთამდე, დედაქალაქით არქეოპოლისში (თანამედროვე ნოქალაქევი დასავლეთ საქართველოში).
საუკუნეების განმავლობაში ლაზები თავიანთი დროის დიდ იმპერიებს შორის იყვნენ მოქცეულნი. ბიზანტიისა და სასანიდების (სპარსეთის) იმპერიები ლაზიკის დამანგრეველ ომში (541–562 წწ.) ძირითადად ლაზიკის მიწაზე იბრძოდნენ. ლაზები კავკასიაში ქრისტიანობაზე პირველ მოქცეულებს შორის იყვნენ და მათი სამეფო ქრისტიანული ცივილიზაციის მნიშვნელოვან ცენტრს წარმოადგენდა, სანამ XV-XVI საუკუნეებში ოსმალეთის დაპყრობები თანდათანობით ისლამს არ მოიტანდა რეგიონში.
ქრისტიანობიდან ისლამამდე
დღეს ლაზების აბსოლუტური უმრავლესობა სუნიტი მუსლიმია, თუმცა საქართველოში მცირერიცხოვანი ქრისტიანული ლაზური თემი კვლავ არსებობს. ქრისტიანობიდან ისლამზე გადასვლამ, რომელიც ოსმალეთის მმართველობის რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში დასრულდა, ფუნდამენტურად შეცვალა ლაზების კულტურული ორიენტაცია, დააშორა ისინი მათ ქართული და ბიზანტიური ქრისტიანული წარსულისგან და ამავდროულად ინტეგრირდა უფრო ფართო ოსმალურ და შემდგომ თურქულ მუსლიმურ სამყაროში.
რამდენი ლაზია?
ლაზური მოსახლეობის საერთო რაოდენობის დადგენა რთულია, რადგან თურქეთი არ აგროვებს აღწერის მონაცემებს ეთნიკური კუთვნილების შესახებ. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ თურქეთში 500 000-დან 1 000 000-მდე ადამიანია ლაზური წარმოშობის. თუმცა, დაახლოებით 20 000-დან 30 000-მდე ადამიანი საუბრობს ლაზურ ენაზე თავისუფლად. იუნესკო ლაზურ ენას „გადაშენების პირას მყოფ“ ენად აფასებს, რაც იმას ნიშნავს, რომ ბავშვები მას სახლში მშობლიურ ენად აღარ სწავლობენ. თავისუფლად მოლაპარაკეთა აბსოლუტური უმრავლესობა 40 წელს გადაცილებულია და მნიშვნელოვანი ჩარევის გარეშე ენას ერთ თაობაში გაჩუმების საფრთხე ემუქრება.
მუსიკა, ცეკვა და ყოველდღიური ცხოვრება
ლაზებს მდიდარი და გამორჩეული კულტურული მემკვიდრეობა აქვთ. მათი ტრადიციული მუსიკა, რომელიც მოიცავს ტულუმს (თხის ტყავის გუდასტვირს) და ქემენჩეს (სამსიმიანი ვიოლინო), კავკასიაში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობადია. ჰორონი, მათი ტრადიციული წრიული ცეკვა, რომელიც ელვის სისწრაფით სრულდება ერთმანეთში გადაჯაჭვული ხელებით, მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფი ხალხური ცეკვაა. ლაზური არქიტექტურა, სამზარეულო და ზეპირი ტრადიციები ასახავს აღმოსავლეთ შავი ზღვის სანაპიროს უნიკალურ გარემოს: ციცაბო მწვანე მთების, ჩქარი მდინარეების, უძველესი ქვის ხიდებისა და ტერასული ჩაის პლანტაციების ქვეყანას.
დიასპორა
ლაზური დიასპორის უდიდესი თემები სტამბოლშია (სადაც შესაძლოა ლაზების რაოდენობა უფრო მეტი იყოს, ვიდრე თავად ლაზისტანში), ანკარაში, ბურსაში, დუზჯეში და გერმანიაში, სადაც ათიათასობით ლაზი დასახლდა 1960-იან და 1970-იან წლებში მიგრანტი მუშახელის მიგრაციის შედეგად. ამ ურბანულ გარემოში ასიმილაციისა და თურქული ენის დომინირების ზეწოლამ დააჩქარა ენის დაკარგვა, თუმცა კულტურული ასოციაციები და სოციალური მედია ლაზური იდენტობის შენარჩუნების მნიშვნელოვან ინსტრუმენტებად იქცა.
კულტურული აღორძინება
ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, კულტურული აღორძინების მზარდი მოძრაობა გაჩნდა. ისეთმა მუსიკოსებმა, როგორებიც არიან ქაზიმ ქოიუნჯუ და ბიროლ ტოპალოღლუ, ლაზური მუსიკა ეროვნულ და საერთაშორისო აუდიტორიას მიაწოდეს. ლაზურმა ინსტიტუტმა (Lazuri Enstitü) ლაზურ ენაზე გამოსცა ლექსიკონები, სახელმძღვანელოები და ლიტერატურული ნაწარმოებები. ხოლო ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა Lazepe.com, მუშაობენ ლაზური კულტურის, ისტორიისა და ენის მუდმივი ციფრული ჩანაწერის შექმნაზე, სანამ ძალიან გვიან არ არის.
რა მოჰყვება
ლაზების ისტორია იმ ხალხის ისტორიაა, რომელმაც ათასწლეულების განმავლობაში გაძლო იმპერიების, კულტურებისა და რელიგიების გზაჯვარედინზე. მათ გადაიტანეს დაპყრობები, ასიმილაცია და კულტურული ჩაგვრა, ამავდროულად შეინარჩუნეს გამორჩეული იდენტობა, რომელიც მათ ენაში, მუსიკაში, მთებსა და ზღვაში იყო დაფუძნებული. ახლა გამოწვევა ის არის, გაუძლებს თუ არა ეს იდენტობა თანამედროვე სამყაროს ზეწოლას.