ლაზური დიასპორა: საზოგადოებები მთელ მსოფლიოში
4 წთ კითხვა
გლობალური ლაზური თემი: შავი ზღვიდან მსოფლიოსკენ
მიუხედავად იმისა, რომ ლაზების სამშობლო თურქეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავი ზღვის სანაპირო და საქართველოს აჭარის რეგიონია, საუკუნეების განმავლობაში მიგრაციამ, ეკონომიკურმა ცვლილებებმა და ურბანიზაციამ მნიშვნელოვანი ლაზური თემები შექმნა წინაპრების სამშობლოდან შორს. დღეს ლაზების პოვნა შესაძლებელია მთელ თურქეთში, ევროპის რამდენიმე ქვეყანაში და სულ უფრო ხშირად მსოფლიოს სხვა ნაწილებში. ამ დიასპორის გაგება აუცილებელია თანამედროვე ლაზური გამოცდილების გასაგებად.
თურქეთი: ურბანული მიგრაცია
ლაზეთის გარეთ ლაზების უდიდესი რაოდენობა თურქეთის დიდ ქალაქებში, განსაკუთრებით სტამბოლში ცხოვრობს, სადაც ლაზური წარმოშობის ასობით ათასი ადამიანი ცხოვრობს. მიგრაცია ინტენსიურად 1950-იან წლებში დაიწყო და 1970-იან და 1980-იან წლებში დაჩქარდა, რაც განპირობებული იყო შავი ზღვის რეგიონში შეზღუდული ეკონომიკური შესაძლებლობებით და დასავლეთ თურქეთში სამრეწველო დასაქმების მოზიდვით.
თურქეთში სხვა მნიშვნელოვან ლაზურ თემებს შორისაა ანკარა (დედაქალაქი), ბურსა, დუზჯე (სადაც ლაზური მოსახლეობა განსაკუთრებით კონცენტრირებულია ორგანიზებული გადასახლების გამო), საქარია და მარმარილოს სანაპიროს გასწვრივ მდებარე სხვადასხვა ქალაქი. სტამბოლში ლაზური თემები განსაკუთრებით კონცენტრირებულია ევროპული მხარის უბნებსა და გარეუბნებში, სადაც ტრადიციულად შავი ზღვის მიგრანტები სახლობდნენ.
ეს ურბანული ლაზური თემები პარადოქსის წინაშე დგანან: მიუხედავად იმისა, რომ მათ შექმნეს ცოცხალი კულტურული ასოციაციები, რესტორნები და სოციალური ქსელები, რომლებიც ლაზურ იდენტობას აღნიშნავენ, ურბანული ცხოვრებისა და თურქული ენის დომინირების ზეწოლამ ენის დაკარგვა დააჩქარა. მეორე და მესამე თაობის ქალაქელი ლაზი კულტურულად მტკიცედ იდენტიფიცირდება, როგორც ლაზი, მაგრამ ლაზურ ენაზე თითქმის ან საერთოდ არ საუბრობს.
საქართველო: წინაპრების კავშირი
საქართველოში არსებობს მცირე, მაგრამ კულტურულად მნიშვნელოვანი ლაზური თემი, ძირითადად თურქეთის საზღვრის გასწვრივ, აჭარის რეგიონში. სოფელი სარფი, რომელიც თურქეთსა და საქართველოს შორის საერთაშორისო საზღვარითაა გაყოფილი, შესაძლოა, საქართველოში ყველაზე სიმბოლურად მნიშვნელოვანი ლაზური დასახლებაა. საქართველოში ლაზებმა უფრო მჭიდრო კავშირები შეინარჩუნეს უფრო ფართო ქართველურ კულტურულ სამყაროსთან და ზოგიერთმა შეინარჩუნა ან დაუბრუნდა ქრისტიანობას, რაც მათ განასხვავებს თურქეთის უპირატესად მუსლიმი ლაზებისგან.
გერმანია და ევროპა
გერმანიაში ევროპაში ყველაზე დიდი ლაზური თემი ცხოვრობს, რომლის რიცხვი ათიათასობით ადამიანს შეადგენს. გერმანელი ლაზების უმეტესობა 1960-იან და 1970-იან წლებში მოწვეული მუშაკების (გასტარბაიტერების) მიგრაციის ტალღების შთამომავლები არიან. ლაზური მოსახლეობის მნიშვნელოვან ქალაქებს შორისაა ბერლინი, კიოლნი, დიუსელდორფი და რურის ინდუსტრიული რეგიონის სხვადასხვა ქალაქი. გერმანია ასევე ლაზური კულტურული და პოლიტიკური აქტივიზმის მნიშვნელოვანი ცენტრი იყო. სწორედ გერმანიაში ჩატარდა ლაზური ენის დოკუმენტაციის შესახებ ადრეული სამუშაოების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპი, მათ შორის გერმანელი ლინგვისტი ვოლფგანგ ფოიერშტაინი და ლაზი ინტელექტუალები.
ლაზური თემების მცირე ჯგუფები ასევე არსებობენ საფრანგეთში, ნიდერლანდებში, ბელგიაში, ავსტრიასა და შვეიცარიაში, ძირითადად, ამ ქვეყნებში არსებული უფრო ფართო თურქული დიასპორის ფარგლებში.
დიასპორის ცხოვრების გამოწვევები
ლაზური დიასპორული თემები კულტურული იდენტობის შენარჩუნების კუთხით უნიკალურ გამოწვევებს აწყდებიან. თურქეთის ქალაქებში ლაზებს უწევთ ნავიგაცია საკუთარ ეთნიკურ იდენტობასა და დომინანტურ თურქულ ეროვნულ იდენტობას შორის. ევროპაში ისინი სამმაგ იდენტობას (ლაზური, თურქული და ევროპული) ებრძვიან და ხშირად აღმოაჩენენ, რომ მათი გამორჩეული ლაზური იდენტობა უხილავია როგორც მასპინძელი საზოგადოებისთვის, ასევე უფრო ფართო თურქული საზოგადოებისთვის.
ენის შენარჩუნება ყველაზე კრიტიკულ გამოწვევას წარმოადგენს. დიასპორულ გარემოში, სადაც ლაზურულად არ საუბრობენ სკოლებში, სამუშაო ადგილებსა თუ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში, ენა ძირითადად ოჯახურ გარემოსა და კულტურულ ღონისძიებებში გადარჩა. თითოეული თაობა, როგორც წესი, ნაკლებად საუბრობს ლაზურულად, ვიდრე წინა თაობა.
ციფრული კავშირები
სოციალურმა მედიამ და ციფრულმა პლატფორმებმა რევოლუცია მოახდინა ლაზური დიასპორული თემების კავშირის შენარჩუნების საკითხში. Facebook ჯგუფებმა, WhatsApp-ის თემებმა, YouTube არხებმა და ვებსაიტებმა შექმნეს ვირტუალური სივრცეები, სადაც სტამბოლიდან ბერლინამდე და ჰოპამდე ლაზებს შეუძლიათ გაუზიარონ ერთმანეთს მუსიკა, განიხილონ კულტურული საკითხები და შეინარჩუნონ გეოგრაფიის მიღმა არსებული საზოგადოების განცდა. ეს ციფრული კავშირები შეიძლება გადამწყვეტი აღმოჩნდეს ლაზური იდენტობის გადარჩენისთვის 21-ე საუკუნეში.
