2 წთ კითხვა
ადამიანის უფლებები და ლაზური ხალხი
„დადუმებული ენა წაშლილი ხალხია. ლაზურისთვის ბრძოლა ლაზური არსებობისთვის ბრძოლაა.“
ენობრივი უფლებები
ლაზური ენა თურქეთში ოფიციალურად არასდროს აღიარებულა. ქურთულისგან განსხვავებით, რომელმაც 2000-იან წლებში შეზღუდული მაუწყებლობისა და განათლების უფლებები მოიპოვა, ლაზური ენა კვლავ გამორიცხულია ფორმალური განათლებისგან, სამთავრობო სამსახურებიდან და ოფიციალური მედიიდან. თურქეთის ტერიტორიაზე ლაზურენოვანი სკოლები არსად არ არის და ენა საჯარო განათლების სისტემაში არჩევითი საგნის სახითაც კი არ არის შემოთავაზებული, მიუხედავად რეგიონული ან უმცირესობათა ენების ევროპული ქარტიის დებულებებისა, რომელსაც თურქეთმა ხელი მოაწერა, მაგრამ რატიფიცირებული არ არის.
აკრძალვის პერიოდი (1980u20131991)
1980 წლის სამხედრო გადატრიალების შემდეგ თურქეთში საზოგადოებრივ ადგილებში თურქულის გარდა სხვა ენების გამოყენება საყოველთაოდ აიკრძალა. 1983 წლის №2932 კანონით უკანონოდ გამოცხადდა სახელმწიფოს მიერ აკრძალულ ენებზე გამოხატვა ან პუბლიკაციები. ლაზებისთვის, ისევე როგორც ქურთებისა და სხვა უმცირესობებისთვის, ეს ნიშნავდა, რომ საჯაროდ მშობლიურ ენაზე საუბარი შეიძლება სოციალური სანქციებით, ჯარიმებით ან უარესი შედეგებით დასრულდეს. აკრძალვა 1991 წელს მოიხსნა, მაგრამ ენის გადაცემაზე მისი გავლენა დამანგრეველი იყო. მთელი თაობა გაიზარდა ლაზური ენის სრულად შესწავლის გარეშე, რითაც გაწყდა თაობათაშორისი გადაცემის ჯაჭვი, რომელიც ენას ათასწლეულების განმავლობაში ინარჩუნებდა.
კულტურის დაცვის ღონისძიებები
ამ დაბრკოლებების მიუხედავად, ლაზურმა კულტურულმა ორგანიზაციებმა მნიშვნელოვანი წინსვლა განიცადეს. 2000-იანი წლების დასაწყისში დაარსებულმა ლაზურმა ინსტიტუტმა (Lazuri Enstitü) მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა საგანმანათლებლო მასალების შემუშავებაში, ლაზურ ენაზე წიგნების გამოცემასა და ენობრივი უფლებების დაცვაში. სოციალური მედია ასევე გახდა ლაზური კულტურული გამოხატვისა და საზოგადოების მშენებლობის მნიშვნელოვანი პლატფორმა, რაც საშუალებას აძლევს ლაზებს სტამბოლიდან ბერლინამდე და ჰოპამდე დაუკავშირდნენ და გაუზიარონ ერთმანეთს თავიანთი მემკვიდრეობა.
მიმდინარე გამოწვევები
ლაზური თემი კვლავ მნიშვნელოვანი გამოწვევების წინაშე დგას. თავისუფლად მოლაპარაკეთა უმეტესობა 40 წელს გადაცილებულია და თაობათაშორისი გადაცემა დიდწილად შეწყდა. ეკონომიკური ზეწოლა ტრადიციული ლაზური რეგიონებიდან თურქული ენის დომინირებას ქალაქებისკენ უბიძგებს. არ არსებობს პოლიტიკური წარმომადგენლობა, რომელიც კონკრეტულად ლაზების კულტურულ უფლებებს იცავს. საერთაშორისო ორგანიზაციებმა, მათ შორის იუნესკომ, ლაზური ენა „გადაშენების პირას მყოფ“ ენად შეაფასეს და დაცვის უფრო მკაცრი ზომების მიღებისკენ მოუწოდეს. სიტუაცია სასწრაფოა: მდგრადი ინსტიტუციური მხარდაჭერისა და ენობრივი განათლების მკვეთრი ზრდის გარეშე, ლაზური ენა ერთი ან ორი თაობის განმავლობაში გაჩუმების რისკის ქვეშაა.