İskender Tzitashi (Chitashi)

3 dakikalık okuma

İskender Tzitashi (Çitashi veya Tsitashi olarak da yazılır), 20. yüzyılın başlarında Sovyetler Birliği'nde aktif olan bir Laz entelektüeli ve dilbilimcisiydi. 1929'da ilk Laz alfabesini oluşturmasıyla tanınır; bu, yazılı Laz edebiyatının başlangıcını işaret eden tarihi bir başarıdır.

İlk Laz Alfabesi

Sovyetler Birliği'nin azınlık halkları arasında okuryazarlığı teşvik etmeye yönelik ilk politikaları kapsamında çalışan Tzitashi, Laz dili için Latin alfabesine dayalı bir alfabe geliştirdi. Bu, Kafkasya ve Orta Asya'daki yazılı olmayan diller için yazı sistemleri oluşturmaya yönelik daha geniş bir Sovyet programının parçasıydı.

Alfabe kısa bir süre Lazca eğitim materyalleri ve metinler yayımlamak için kullanıldı. Ancak 1930’ların sonunda Sovyet dil politikaları Kiril temelli alfabelere yöneldi ve Tzitashi’nin Latin alfabesi terk edildi.

Miras

Kullanım süresi kısa olmasına rağmen, Tzitashi'nin alfabesi bir dönüm noktasıydı: Laz dili ilk kez sistematik bir şekilde yazıya dökülmüştü. Çalışması, Lazuri'nin edebi bir dil olarak işlev görebileceğini gösterdi ve Wolfgang Feurstein'ın bugün hala kullanılan 1984 tarihli Latin alfabesi de dahil olmak üzere daha sonraki alfabe geliştirme çabalarının entelektüel temelini attı.

Azınlık dilleri için bir Sovyet penceresi

Tzitashi'nin çalışmaları, Sovyet politikasındaki belirli bir an sayesinde mümkün oldu. 1920'ler boyunca genç Sovyet devleti, birliğin birçok halkı arasında yerel dilleri ve okuryazarlığı teşvik eden bir "yerlileştirme" programı olan korenizatsiya'yı izledi. Birçok yazılı olmayan dile ilk kez alfabe verildi ve azınlık dil okulları, gazeteler ve ders kitapları devlet tarafından finanse edildi. Sınırın Sovyet tarafında, Abhazya ve Sovyet Gürcistan'da yaşayan Laz topluluğu için bu, Osmanlı veya Rus imparatorluk yönetimi altında hiç var olmamış bir kapıyı açtı.

Okul kitapları ve gazete

Tzitashi alfabe ile yetinmedi. Lazuri alfabesiyle eğitim materyalleri yazdı ve düzenledi, böylece alfabe gerçekten kullanılabilir hale geldi ve dil, ilk Laz gazetesi olan Mcita Murutskhi aracılığıyla basılı hale geldi. Birkaç yıl boyunca, Laz çocukları kendi dillerinde, kendi alfabeleriyle yazılmış kitaplar kullanarak eğitim alabildiler; bu, daha önce hiç yaşanmamış ve o ölçekte o zamandan beri de yaşanmamış bir şeydi.

Kapı kapanıyor

Bu açılış kısa sürdü. 1930'ların ortalarından itibaren Sovyet milliyet politikası tersine döndü: Latin alfabeleri değiştirildi, azınlık dillerinde eğitim sona erdirildi ve önceki programlara öncülük eden aydınlar hedef haline geldi. Tzitashi, 1930'ların sonlarındaki tasfiyelerde yakalandı ve 1938'de idam edildi. Laz okulları kapandı, gazete yayın hayatına son verdi ve alfabesi kullanım dışı kaldı.

Ancak başarısı boşa gitmedi. Tzitashi, Lazuri'nin yazılı bir edebiyatı taşıyabileceğini göstermişti ve daha sonraki çalışmalar, özellikle Wolfgang Feurstein'ın 1984 tarihli Latin alfabesi, onun açtığı temeller üzerine inşa edildi.