İskender Tzitashi (ჩიტაში)

3 წთ კითხვა

ისკენდერ ციტაში (ასევე იწერება როგორც ჩიტაში ან ციტაში) იყო ლაზი ინტელექტუალი და ლინგვისტი, რომელიც მოღვაწეობდა საბჭოთა კავშირში XX საუკუნის დასაწყისში. მას მიეწერება პირველი ლაზური ანბანის შექმნა 1929 წელს, ისტორიული მიღწევა, რომელმაც ლაზური წერილობითი ლიტერატურის დასაწყისი აღნიშნა.

პირველი ლაზური ანბანი

საბჭოთა კავშირის ადრეული პოლიტიკის ფარგლებში, რომელიც უმცირესობაში მყოფ ხალხებში წიგნიერების ხელშეწყობას ისახავდა მიზნად, ციტაშმა ლაზური ენისთვის ლათინურზე დაფუძნებული ანბანი შეიმუშავა. ეს უფრო ფართო საბჭოთა პროგრამის ნაწილი იყო, რომელიც კავკასიასა და ცენტრალურ აზიაში დაუწერელი ენებისთვის დამწერლობის სისტემების შექმნას ისახავდა მიზნად.

ანბანი მოკლე პერიოდის განმავლობაში გამოიყენებოდა ლაზურ ენაზე საგანმანათლებლო მასალებისა და ტექსტების გამოსაქვეყნებლად. თუმცა, 1930-იანი წლების ბოლოს საბჭოთა ენობრივი პოლიტიკა კირილიცაზე დაფუძნებულ ანბანებზე გადავიდა და ციტაშის ლათინური ანბანი მიტოვებული იქნა.

მემკვიდრეობა

მიუხედავად მისი გამოყენების სიმცირისა, ციტაშის ანბანი გარდამტეხ მომენტს წარმოადგენდა: პირველად ლაზური ენა სისტემატურად ჩაიწერა. მისმა ნაშრომმა აჩვენა, რომ ლაზურს შეეძლო ლიტერატურული ენის ფუნქცია შეესრულებინა და ინტელექტუალური საფუძველი ჩაუყარა ანბანის შემდგომი განვითარების მცდელობებს, მათ შორის ვოლფგანგ ფოიერშტაინის 1984 წლის ლათინური ანბანის შექმნას, რომელიც დღემდე გამოიყენება.

საბჭოთა ფანჯარა უმცირესობათა ენებისთვის

ციტაშის მოღვაწეობა შესაძლებელი გახდა საბჭოთა პოლიტიკის კონკრეტული მომენტის წყალობით. 1920-იან წლებში ახალგაზრდა საბჭოთა სახელმწიფო ახორციელებდა კორენიზაციას, „ინდიგენიზაციის“ პროგრამას, რომელიც ხელს უწყობდა ადგილობრივი ენებისა და წიგნიერების განვითარებას კავშირის მრავალ ხალხში. ათობით დაუწერელ ენას პირველად მიენიჭა ანბანი, ხოლო უმცირესობათა ენებზე სკოლებს, გაზეთებსა და სახელმძღვანელოებს სახელმწიფო აფინანსებდა. საზღვრის საბჭოთა მხარეს, აფხაზეთსა და საბჭოთა საქართველოში მცხოვრები ლაზური თემისთვის ამან გახსნა კარი, რომელიც არასდროს არსებობდა ოსმალეთის ან რუსეთის იმპერიული მმართველობის დროს.

სასკოლო წიგნები და გაზეთი

ციტაში ანბანით არ შემოიფარგლებოდა. ის ლაზურ ენაზე წერდა და არედაქტირებდა სასწავლო მასალებს, რათა მისი გამოყენება შესაძლებელი ყოფილიყო, ხოლო ენა ბეჭდურ გამოცემებში პირველი ლაზური გაზეთის, „მციტა მურუცხის“ მეშვეობით მოხვდა. რამდენიმე წლის განმავლობაში ლაზ ბავშვებს შეეძლოთ მშობლიურ ენაზე სწავლება მათივე დამწერლობით დაწერილი წიგნების გამოყენებით, რაც აქამდე არასდროს მომხდარა და არც მას შემდეგ მომხდარა ამ მასშტაბით.

კარი იხურება

ეს გახსნა ხანმოკლე აღმოჩნდა. 1930-იანი წლების შუა პერიოდიდან საბჭოთა ეროვნულობის პოლიტიკა შეიცვალა: ლათინურ ენაზე დაფუძნებული ანბანები შეიცვალა, უმცირესობათა ენებზე სწავლება გაუქმდა და ის ინტელექტუალები, რომლებიც ადრეულ პროგრამებს ხელმძღვანელობდნენ, სამიზნედ იქცნენ. ციტაში 1930-იანი წლების ბოლოს მომხდარი წმენდის დროს მოყვა და 1938 წელს სიკვდილით დასაჯეს. ლაზური სკოლები დაიხურა, გაზეთის გამოცემა შეწყდა და მისი ანბანი ხმარებიდან გამოვიდა.

თუმცა, მისი მიღწევა უკუღმა არ დარჩენილა. ციტაშიმ აჩვენა, რომ „ლაზური“ წერილობითი ლიტერატურის გავრცელებას შეძლებდა და შემდგომმა მცდელობებმა, უპირველეს ყოვლისა, ვოლფგანგ ფოიერშტაინის 1984 წლის ლათინური ანბანი, მის მიერ ჩაყრილ ნიადაგზე ააშენა.