ლაზური ენის შესავალი (ლაზური)

4 წთ კითხვა

ლაზური: კავკასიის უნიკალური და გადაშენების პირას მყოფი ენა

ლაზური ენა, რომელიც მის მომლაპარაკებლებში ლაზური (ან ზოგჯერ ლაზური ნენა, სიტყვასიტყვით „ლაზური ენა“) სახელითაა ცნობილი, მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მომხიბვლელი და გადაშენების პირას მყოფი ენაა. სამხრეთ კავკასიურ (ქართველურ) ენათა ოჯახს მიკუთვნებული ლაზური კაცობრიობის ენობრივი მემკვიდრეობის შეუცვლელ ნაწილს წარმოადგენს, ცოცხალ კავშირს შავი ზღვისა და კავკასიის რეგიონების უძველეს ცივილიზაციებთან.

ენობრივი კლასიფიკაცია

ლაზური მიეკუთვნება ქართველურ ენათა ოჯახს, რომელიც ასევე ცნობილია, როგორც სამხრეთ კავკასიური ენები. ეს პატარა, მაგრამ უძველესი ენობრივი ოჯახი ოთხი ენისგან შედგება: ქართული, მეგრული, ლაზური და სვანური. ლაზური და მეგრული ერთად ქმნიან ქართველური ოჯახის ზანურ შტოს. ისინი დაძმობილებული ენებია, რომლებიც დაახლოებით 2000 წლის წინ განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისგან და ინარჩუნებენ მნიშვნელოვან ურთიერთგაგებას, განსაკუთრებით ძირითად ლექსიკასა და გრამატიკაში.

ქართველური ენები ენობრივი იზოლატია: ისინი არ არიან დემონსტრირებული, როგორც ჩანს, მსოფლიოში არსებულ სხვა ენობრივ ოჯახთან ნათესავები. ეს ყველა ქართველურ ენას, მათ შორის ლაზურსაც, განსაკუთრებით ღირებულს ხდის ადამიანის ენობრივი მრავალფეროვნებისა და ისტორიის გასაგებად.

დიალექტები

ლაზურს რამდენიმე აღიარებული დიალექტი აქვს, რომლებიც ზოგადად გეოგრაფიულ რეგიონებს შეესაბამება:

• Xopuri (spoken around Hopa and Kemalpaşa)
• Vizuri/Vit 'suri (spoken around Fındıklı and Arhavi)
• არკაბული/არდეშენური (spoken around Ardeşen and Çamlıhemşin)
• ათინური/პაზარური (spoken around Pazar and areas further west)

აღმოსავლური დიალექტები (ხოპური და ვიზური) ზოგადად უფრო კონსერვატიულად ითვლება და ინარჩუნებს პროტოზანთან უფრო ახლოს მდგომ ნიშნებს, ხოლო დასავლური დიალექტები უფრო დიდ თურქულ გავლენას ავლენს.

საფრთხის ქვეშ მყოფი სტატუსი

იუნესკო ლაზურ ენას „გადაშენების პირას მყოფ“ ენად აფასებს. მშობლიური ენის მ습ატყენად მოლაპარაკეთა რიცხვი 20 000-დან 30 000-მდე მერყეობს, თუმცა ზოგიერთი შეფასებით უფრო დაბალია. კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ თავისუფლად მოლაპარაკეთა აბსოლუტური უმრავლესობა 40 წელს გადაცილებულია და ენის თაობათაშორისი გადაცემა უმეტეს თემებში დიდწილად შეწყდა. თურქეთში მცხოვრები ახალგაზრდა ლაზები, როგორც წესი, თურქულად, როგორც მათ მშობლიურ ენად იზრდებიან, ლაზური კი მხოლოდ რამდენიმე ფრაზას ან პასიურ გაგებას გულისხმობს.

დამწერლობის სისტემები

ლაზური ისტორიულად დამწერლობას არ წარმოადგენდა; მისი მდიდარი ზეპირი ტრადიცია სიმღერების, ისტორიების, ლოცვებისა და ყოველდღიური მეტყველების მეშვეობით გადაიცემოდა. დამწერლობის შექმნის პირველი მცდელობები მე-20 საუკუნეში გაკეთდა:

• 1929: საბჭოთა კავშირში მცხოვრებმა ლაზმა ინტელექტუალმა ისკენდერ ციტაშიმ (ისკენდერ ჩიტაში) პირველი შექმნა. ლაზური ანბანი based on the Latin script. This alphabet was used for a brief period before Soviet language policies shifted to Cyrillic-based alphabets for minority languages.
• 1984: ლაზურისთვის თანამედროვე ლათინურზე დაფუძნებული ანბანი თურქეთში შემუშავდა... Wolfgang Feurstein, a German linguist, in collaboration with Laz intellectuals. This alphabet, with some modifications, has become the standard writing system for Lazuri.
• 1999: გამოიცა პირველი ყოვლისმომცველი ლაზურ-თურქული ლექსიკონი, რაც ლაზური წიგნიერებისა და ენის დოკუმენტირების მნიშვნელოვან მიღწევას წარმოადგენდა.

ენის გამოცოცხლების ძალისხმევა

ლაზური ინსტიტუტი (Lazuri Enstitü), რომელიც 2000-იანი წლების დასაწყისში დაარსდა, ლაზური ენის შენარჩუნებისა და აღორძინების მცდელობების სათავეში იდგა. ინსტიტუტმა ლაზურ ენაზე გამოსცა სახელმძღვანელოები, ლექსიკონები და ლიტერატურული ნაწარმოებები და მხარს უჭერდა ლაზური ენის სწავლების თურქულ სკოლებში ჩართვას.

2013 წელს, უმცირესობათა ენებზე სწავლების დაშვების სამთავრობო რეფორმის ფარგლებში, ლაზური ენა ზოგიერთ თურქულ სკოლაში არჩევითი ენის კურსის სახით მცირე ხნით შესთავაზეს, თუმცა მისი განხორციელება შეზღუდული და არათანმიმდევრული იყო. სოციალური მედია და ციფრული პლატფორმები ლაზური ენის გამოყენების მნიშვნელოვან ახალ სივრცეებად იქცა, სადაც Facebook ჯგუფები, YouTube არხები და ვებსაიტები ლაზურ ენაზე კონტენტს გვთავაზობენ.

ამ მცდელობების მიუხედავად, ლაზური ენის, როგორც ცოცხალი ენის, გადარჩენა კვლავ საეჭვოა. მდგრადი ინსტიტუციური მხარდაჭერის, ფორმალური საგანმანათლებლო პროგრამებისა და თაობათაშორისი გადაცემის მკვეთრი ზრდის გარეშე, ენას ერთ ან ორ თაობაში გაჩუმების საფრთხე ემუქრება. ლაზური ენის შენარჩუნება მხოლოდ ლინგვისტური საკითხი არ არის. ეს ლაზი ხალხის კულტურული გადარჩენის საკითხია.