Kemençe: Karadeniz’in Yaylı Sazı

3 dakikalık okuma

Tulumun yanı sıra, Lazistan'ın ikinci büyük çalgısı da Doğu Karadeniz'e özgü ince yaylı keman olan kemençedir (Lazuri: cilili).

Benzersiz bir yaylı saz

Karadeniz kemeningi, dar, şişe şeklindeki gövdesi ve uzun sapıyla hemen tanınabilir; çoğunlukla tek parça erik ağacından oyulmuş olup, ses tahtası çam veya köknardan yapılmıştır. Genellikle dördüncü aralıklarla akort edilmiş üç teli vardır ve diz üzerinde veya vücudun önünde dik tutularak kısa bir yayla çalınır. Parlak, burun sesi gibi hafif vızıltılı tonu, sayısız Karadeniz ezgisinin sesidir.

Kıyı boyunca paylaşılan

Bu enstrüman Lazlar, Pontus Rumları (onlar buna lir derler) ve daha geniş Karadeniz halkı tarafından çalınır. Tarihi Bizans dönemine kadar uzanır ve adı Farsça'da "küçük yay" anlamına gelen bir kelimeden gelir. Yetenekli bir kemençeci (kemenceci) Laz topluluklarında hala saygın bir figürdür.

Horonun motoru

Kemençe, sadece bir konser enstrümanı olmaktan öte, horonu hareketlendiren bir çalgıdır. Durmaksızın tekrarlanan figürleri, genellikle tulumla birlikte dansçıların temposunu belirler. Birol Topaloğlu gibi müzisyenler, bu repertuvarı yeni nesiller için kaydetmek ve korumak için çalışmışlardır.

Nasıl yapılır

Gövde ve sap genellikle tek bir bloktan, çoğunlukla erik ağacından oyulur, ancak dut ve ardıç ağacı da kullanılır; ön tarafına ince bir çam veya köknar ses tahtası yapıştırılır. Tellerin iki yanında iki küçük ses deliği bulunur. Enstrümanın tamamı birleştirilmiş iskelet yerine tek parça ağaçtan yapıldığı için, tonu büyük ölçüde yapımcının ağaç seçimine ve ses tahtasının ne kadar ince işlendiğine bağlıdır.

Nasıl oynanır

Kemanın aksine, kemençe dik tutulur; otururken dizin üzerine, ayakta dururken ise göğse yaslanarak çalınır; düğünlerde ve sokakta da bu şekilde çalınır. Yay kısadır. Çalgıcılar genellikle aynı anda iki teli birden durdurarak Karadeniz müziğine kendine özgü armonik özelliğini veren paralel aralıklar üretirler ve enstrüman nadiren sessiz çalınır.

Bu, sadece Laz özgü değil, bölgesel bir enstrümandır.

Aynı keman, tüm doğu kıyısı boyunca çalınır: Laz, Hemşinler, Trabzon ve Rize'nin Türkçe konuşan toplulukları ve 1923'ten sonra Yunanistan'a götüren ve hala lir diye adlandıran Pontus Rumları tarafından. Adı, Farsça "küçük yay" anlamına gelen kamanche kelimesinden gelir. Onu bu gruplardan herhangi birinin mülkiyeti olarak ele almak, ortak bir kıyı kültürünü yanlış anlamaktır.

Görsel: Arent tarafından çekilmiş bir Karadeniz kemençesi, CC BY-SA 3.0 lisansı altında.